Sofokles (Kolonos, 496 v.Chr. - Athene, 406 v.Chr.) was een van de drie grote Attische tragediedichters, naast Euripides en Aischylos. | biografie: wikipedia
De Grote Drie
Aischylos, Sofokles en Euripides zijn de drie bekendste schrijvers van tragedies. Ze leefden ongeveer in dezelfde tijd en hebben elkaars werk waarschijnlijk gekend. Het is niet zo dat ze de bekendste schrijvers zijn omdat ze heel vaak een festival gewonnen hebben (integendeel, ze werden vaak tweede), zij waren gewoon de drie die de meeste waardering kregen op de lange termijn.
Dit blijkt ook uit het feit dat tegenwoordig alleen nog maar tragedies van deze drie bewaard zijn gebleven. Dat klinkt vreemd, maar het zit zo: de Grieken hadden wel een soort papier, maar dat was van een slechte kwaliteit en verging snel. Om een tekst te bewaren moest ze dus vaak overgeschreven worden. Dat kostte veel tijd, en men deed dat dus alleen met werken die echt de moeite waard waren. Als je dan bedenkt dat na de klassieke Griekse tijd deze werken ook nog eens dik 2000 jaar overleefden, moeten het wel de topstukken zijn.
Ook uit de komedie ‘de wespen’ van Aristophanes blijkt de roem van de drie. In dit stuk daalt Dionysos (de god van de wijn, muziek en feest) af in de onderwereld om Euripides terug te halen, omdat er geen grote tragedieschrijver meer is opgestaan. Beneden aangekomen blijken Aischylos en Euripides trouwens ruzie te hebben over wie de beste dichter is (Sofokles deed niet mee). Die mag namelijk op een troon naast Hades zitten en krijgt gratis voedsel. Uiteindelijk gaat Aischylos mee terug en delen Sofokles en Euripides de troon.
Aischylos
Aischylos was een soldaat in de Perzische oorlog, en hij maakte de grote bloeiperiode van Athene na het winnen van deze oorlog mee, net als Sofokles en Euripides. Die laatsten maakten ook de neergang van Athene mee door de Peloponnesische oorlog met Sparta.
In de stukken van Aischylos spelen de goden nog een belangrijke rol. Zij hebben een permanent machtsconflict met de mensen, waaraan die laatsten uiteindelijk ten onder gaan. Want Aischylos is niet positief over de mensen: overmoed en misdaad zijn troef. En daarom worden ze door de goden teruggepakt.
Dit is duidelijk te lezen in dit fragment uit de Perzen. Een geest geeft een voorspelling over wat de Perzen nog te wachten staat na hun eerste nederlaag:
Daar wachten hun de grootste rampen om te doorstaan,
als straf voor hun hoogmoed en godvergeten plannen.
Die, Griekenland betredend, er niet voor terugdeinsden
godenbeelden te roven en tempels in brand te steken.
Verder was Aischylos iemand die graag indruk maakte op het publiek door uitgebreide, exotische kostuums en plechtige dans.
Sofokles
De tragedies van Sofokles steken veel ingewikkelder in elkaar dan die van Aischylos. Ook werkt hij meer met een dramatisch hoogtepunt, waarna de stemming omslaat (van hoop naar totale ondergang). De personages zijn heldhaftig en onverzettelijk. Deze kenmerken blijken duidelijk uit Antigone. Daarin wil de gelijknamige hoofpersone haar broer, die als staatsmisdadiger te boek staat, persé een waardige begrafenis geven, tegen het bevel van Kreon, de koning, in. De wetten van de goden tegen de wetten van Kreon dus. Dus is Kreon voor de Grieken de badguy, want aan de eeuwige wetten van de goden twijfel je niet.
Maar goed, Antigone wordt opgesloten in een kerker, en pleegt samen met haar verloofde (de zoon van de koning) zelfmoord. De vrouw van Kreon vermoordt zichzelf als ze dit treurige nieuws hoort ook nog eens. En zo heeft Kreon van het ene op het andere moment niks meer; Hij heeft straf gekregen voor zijn hoogmoed de goden uit de dagen. Het volgende zegt Kreon als hij alle nieuws hoort.
Het is teveel, teveel!
Geen ander mens dan ik
zal die schuld moeten dragen
Want ik heb jou* gedood,
vervloekt als ik ben,
ik heb jou werkelijk vermoord.
O mannen breng mij weg, weg van hier
vlug, weg, weg, breng me helemaal weg;
ik besta niet,
ik ben niemand meer.
(* Kreons zoon dus Antigone’s minnaar)
Euripides
In het werk van Euripides staat de mens centraal. Emoties zijn belangrijk voor de personages die zich gedragen als echte, niet heldhaftige, mensen. Euripides kan zich vooral goed inleven in vrouwen die bedreigd worden in hun bestaan. In dit fragment heeft Medea (uit de gelijknamige tragedie) gehoord dat haar man haar verlaat voor een ander.
Van alles wat een ziel en bewustzijn heeft,
zijn wij vrouwen het slechtste bedeeld.
Eerst moeten wij voor een man
een grote bruidsschat betalen,
en hem daarna de macht over ons lichaam geven,
het een nog erger dan het ander.
Dan het kritieke punt:
is het een slechte of een goede, die je krijgt.
Want scheiding kost een vrouw haar goede naam
en afwijzen mag zij hem niet.
...
Liever driemaal naar het front gestuurd
dan één keer te bevallen van een kind.
Sommige 5de eeuwers waardeerden de kritiek van
Euripides op goden, en het uitbeelden van hartstocht en passie, niet echt.
Na zijn dood werd ‘ie echter erg populair.
Sofokles zei eens dat hijzelf de mensen uitbeeldt zoals ze zouden moeten
zijn, en Euripides ze neerzet zoals ze daadwerkelijk zijn.
Was dat de reden van Euripides’ populariteit?
